Strona główna

Nie potrzebowa� dalej m�wi�. Domy�li�a si� ca�ej historii. Jasne teraz by�o, sk�d znalaz�y si� pieni�dze na ten dom, sklep i ziemi�. Ale c�? Nie by�o to �adn� niespodziank�. Zdziwi�a si� tylko, �e j� niczym ta wiadomo�� nie poruszy�a. W�a�ciwie powinna by si� cieszy� strachem i niepewno�ci� Litowki. Nie czu�a jednak niczego, co by cho� za u�amek rado�ci mog�o uchodzi�. By�a znu�ona, to wszystko. Znu�ona zm�czeniem fizycznym, zwierz�cym, wyprutym z jakichkolwiek uczu�, ch�ci, po��da�. Ostatnio coraz cz�ciej wpada�a w taki nastr�j. Nie chcia�a go. Ale nie chcia�a w�wczas tylko, gdy by� poza ni�. W nim nie istnia�o tak lub nie. Czasem, gdy budzi�a si� w �rodku nocy przy boku przygodnego kochanka, ogarnia�o j� przera�enie, tak nagle jasnym si� dla niej stawa�o, i� w chwili zdawa�oby si� wykluczaj�cej samotno�� by�a w rzeczywisto�ci nie do wyra�enia samotna. Samotna samotno�ci� najokrutniejsz�, kt�r� ka�dy cz�owiek musi raz prze�y�, cho�by to mia�o na niego spa�� dopiero w godzinie �mierci. �Ale czy� istnieje w �yciu cz�owieka cokolwiek niezwyk�ego - my�la�a nieraz - co by jednocze�nie nie zbli�a�o ku �mierci? Przy pewnym nat�eniu uczu�, lub przy zamieraniu ich zbyt bezwzgl�dnym, zawsze �mier� zagl�da nam w oczy�. Przemkn�o jej przez g�ow� szybkie wspomnienie: przed bardzo wielu latami prze�y�a to odkrycie po raz pierwszy. Nie zd��y�a cofn�� si�. Zanim zda�a sobie spraw� z czasu i z miejsca tej chwili, ujrza�a mroczny korytarz, kt�rym bieg�a na d�wi�k dzwonka, drzwi otwierane, nag�e rozwidnienie si�, a na schodach w pe�nym �wietle padaj�cym z okna na p�pi�trze posta� m�odego legionisty. Jednocze�nie przypomnia�a sobie, �e w kilka tygodni p�niej m�wi�a patrz�c w oczy Paw�a Siechenia: �Kiedy zobaczy�am ci� wtedy po raz pierwszy, sta�o si� ze mn� co�, czego jeszcze nigdy nie prze�y�am. Zanim spyta�e� si�, czy tu mieszkaj� pa�stwo Podhaliczowie, patrzy�e� na mnie chwil�, pami�tasz? To trwa�o bardzo kr�tko, ale mnie si� wyda�o niesko�czenie d�ugo. Nie zd��y�am nawet dobrze ci si� przyjrze�. Spostrzeg�am tylko, �e jeste� bardzo blady i masz smutne oczy. Tylko tyle. Ale w ci�gu tej sekundy, zanim us�ysza�am tw�j g�os, wyda�o mi si�, �e umieram. Nie, nie! - zaprzeczy�a szybko widz�c pytanie w jego spojrzeniu. - To nie by�o bolesne uczucie. Radosne te� nie... - doda�a po chwili. - Tego w og�le nie da si� nazwa�. I jeszcze raz tamtego dnia prze�y�a owo uczucie zamierania, gdy zdaje si�, �e dawne �ycie uciek�o, a nowe nie zd��y�o jeszcze nadej��. By�o to wieczorem, na chwil� przed za�ni�ciem. Z kr�tkiej rozmowy wiele dowiedzia�a si� o nowym lokatorze swoich opiekun�w. Przydzielono mu u nich kwater�. By� porucznikiem drugiej brygady. Niedawno, podczas walk w Karpatach, zosta� ci�ko ranny, otrzyma� postrza� w lewe p�uco. W�a�nie wczoraj opu�ci� szpital, lecz do ca�kowitego wyzdrowienia by�o mu jeszcze daleko, nie wiedzia� nawet, kiedy b�dzie m�g� wr�ci� na front... Gdy le�a�a w ciemno�ciach z zamkni�tymi oczami, s�ysza�a za �cian� kroki porucznika. Nagle ucich�y. I wtedy, ale jakby we �nie i dlatego silniej jeszcze, prze�y�a uczucie podobne do tego, kt�re j� przenikn�o w po�udnie stoj�c� w otwartych drzwiach. Maj�c oczy pe�ne tych wspomnie�, nie czu�a, �e od kilku minut Litowka na ni� patrzy. Z pocz�tku, chc�c sprawdzi� wra�enie swoich s��w, rzuci� na Ann� wzrok kr�tki i podejrzliwy. Ale gdy nie zauwa�y� w zarysie jej lekko pochylonej postaci �adnej gwa�towniejszej zmiany, uspokoi� si�. �Uwierzy�a� - przemkn�o mu przez g�ow�. Tym lepiej. Je�li na staro�� zaczyna�a podobnie g�upie�, dlaczego nie mia�by dalej m�wi�? Korci�o go, aby podzieli� si� z Ann� swymi obawami w zwi�zku z osob� Nawrockiego. Co znaczy� jego �miech? A te pytania tak lekko, niewinnie na poz�r, bez �adnej zdawa�oby si� ukrytej intencji rzucane? A to �musi pan milcze�?� Nie, to niemo�liwe - wyda�o si� Litowce - aby Nawrocki m�g� si� czegokolwiek domy�la�. Sk�d? Jakim sposobem m�g�by wpa�� na trop tych starych, przebrzmia�ych historii? Udawa�, �e wie, o tak! to co innego, udawanie i wygrywanie na tym to sta�a policyjna metoda. Zapl�ta� upatrzon� ofiar� w sie� pyta�, domy�lnik�w, niespodziewanych skojarze�, aby p�niej w odpowiedniej chwili jednym rzutem zacisn�� p�tl�. �Ale to nie ze mn�! - u�miechn�� si� do nieobecnego wroga - ze mn� nie p�jdzie tak �atwo. Jeszcze nie zna mnie�. W tej samej jednak chwili zda� sobie spraw�, �e je�li jest ju� mowa o walce pomi�dzy nim a Nawrockim, to przecie� pierwsze w niej kroki przynios�y niew�tpliwy triumf posterunkowemu. To on przez ca�y czas g�rowa� spokojem, on umkn�� w por� z do�� �liskiego dla siebie terenu, jemu uda�o si� z kolei uchwyci� inicjatyw� w swoje r�ce i najzaczepniejsze wypady przemyci� pod mask� niefrasobliwego i przyjaznego u�miechu. Wspomniawszy swoje zachowanie, zw�aszcza chwil�, w kt�rej tak nieopatrznie pozwoli� sobie wyskoczy� ze sk�ry, Litowka znowu si� zaniepokoi�. Zrozumia�, �e dop�ki jakim� umiej�tnym posuni�ciem nie zaskoczy z kolei Nawrockiego, dop�ty ta pierwsza pora�ka ze zjadliw� natarczywo�ci� wciska� si� b�dzie w ka�d� rozmow� z posterunkowym, w ka�d� my�l o nim. Zawsze b�dzie ju� stron� skazan� na bronienie si�, wymykanie i kluczenie. A czy� nie tego chcia� Nawrocki? Czy nie t�dy wiedzie droga do ostatecznego zapl�tania si� i uwik�ania? Bezsilny gniew chwyci� Litowk�. Och, gdyby m�g� przychwyci� tego szczeniaka, gagatka z �adn� buzi� i delikatnymi �apkami, wzi�� go w swoje obroty i rozprawi� si� po swojemu, raz na zawsze. Ba! tylko jak si� do tego zabra�? W du�ym mie�cie wiedzia�by, co robi�. Tam wystarczy�aby nocna godzina, pusta ulica. Ale tu, gdzie wszystkie zdarzenia wyp�ywaj� na wierzch jak wzd�te trupy wyparte wirami z dna rzeki? Zamy�li� si�. A mo�e... taka noc jak dzisiaj, wiatr... mo�e Anna? Uderzony niespodziewanym pomys�em, spojrza� na ni�. Siedzia�a przed lustrem ci�gle odwr�cona plecami, w taki jednak spos�b przechyli�a g�ow�, i� nie ruszaj�c si� m�g� ze swego miejsca dojrze� profil. Wyra�nie rysowa� si� na tle rozstawionego pod �cian� parawanu, tylko �wiat�o lampy padaj�c z boku poszerza�o cokolwiek lini� policzka. Dzi�ki temu na pierwszy rzut oka twarz Anny wydawa�a si� obrz�kni�ta. Litowce zamar�y s�owa, kt�re mia� na ko�cu j�zyka. Uczu� w spos�b nieokre�lony, �e powinien natychmiast odwr�ci� g�ow�. Jednak nie m�g� oderwa� oczu od siedz�cej. Mia� wra�enie, �e ulega niezrozumia�emu nakazowi, r�wnie ohydnemu i przera�aj�cemu, jak obraz, kt�ry go natarczywie poci�ga�. Musia� patrzy�. Twarz Anny, nienaturalnie nabrzmia�a i blada, robi�a wra�enie umar�ej. A przecie� �y�a. �y�a w bezsilnym opadni�ciu dolnej wargi, w oku jakby o�lep�ym, w t�pym skurczu mi�ni, kt�rych napi�cie sparali�owa�o Litowce oddech. Widzia� w swoim �yciu wiele twarzy �ci�tych nienawi�ci�, ale w �adn� z nich nienawi�� nie wessa�a si� pi�tnem tak szczeg�lnym, jak w t�, kt�r� mia� przed sob�. Przed wielu laty na froncie zobaczy� pewnego dnia ludzi zatrutych gazami. Noc� roz�wietlon� dalekimi b�yskami, w�r�d z�owrogiej ciszy zbierano ich z pola. Na ziemi szarej, jakby przysypanej popio�em, wt�oczone w leje i wyrwy le�a�y nieruchome, dziwacznie pokurczone cia�a o twarzach - gdy je o�wietlono - straszliwie zmienionych, zsinia�ych, zastyg�ych w nat�onym grymasie. Twarz Anny zdawa�a si� r�wnie� ulec zatruciu. By�a w niej ta sama upiorno��, co w tamtych ludziach z okop�w: zamazanie granic pomi�dzy nienawi�ci�, strachem i cierpieniem, wzajemne przenikni�cie tych wszystkich uczu�, milcz�cy osad, ch��d. Ciszy w pokoju �aden szelest nie m�ci�. To tylko doko�a, g�r� i bokami, wiatr bi� z niezmienn� zaciek�o�ci�, gwa�towne i czarne przyp�ywy napiera�y na �ciany. Jak ma�y i w�t�y wyda� si� nagle Litowce dom! Jeszcze jedno silniejsze uderzenie i niby okr�t zerwany z kotwicy zawiruje kruch� �upink� w�r�d sprzecznych pr�d�w, aby na o�lep zanurzy� si� w burzliwy odm�t. Kto zatrzyma jego bieg? Wtem co� mi�kkiego otar�o mu si� o nogi. To Makarek. Kopn�� go podra�niony Odp�dza� pokus� snu, podobnie jak �miertelnie znu�ony w�drowiec prze�amuje senno�� w obliczu niebezpiecze�stwa. C� z tego, �e cia�o omdlewa ze zm�czenia, g�owa ci��y, a powieki same bezsilnie opadaj�? Trzeba wiedzie�, kiedy mo�na, kiedy wolno spa�. Pozornie tak �atwo jest wymkn�� si� nieprzyjacielowi. Zdawa�oby si�: mo�na go zwie��, zmyli� �lad. Pomi�dzy wieczorem a najbli�szym rankiem jaki� rozleg�y le�y czas! Ka�dy krok u pocz�tku wyznacza inn� drog�. Tysi�c �cie�ek biegnie w g��b nocy, nikn�cych, gdy �wit zedrze ciemno�ci. Ale na ka�dej wr�g jest przy nas, cierpliwie, krok za krokiem d���c po naszym tropie. Spojrze� mu prosto w oczy, nie zadr�e�, nie ugi�� si� przed jego zdobywcz� si��, to jedno mo�e ocali�. Ale jak wydrze� z siebie z�o, kt�re w nas czai si� zawsze wyczekuj�ce, zawsze gotowe do skoku? Jak pochwyci� wroga, kt�ry jest w naszej krwi i w naszych my�lach? Ksi�dz Sieche� kl�cza�, skrzy�owane ramiona wspar�szy o niski sto�ek. Pochyli� g�ow�. Mia� wra�enie, jakby mu barki ogromny ci�ar przygni�t�. Gdy zapada noc taka, jak dzisiaj, bez granic, wydaje si�, �e z�o ca�ego �wiata �cieka w serce czuwaj�cego. Doko�a, na bezmiernych obszarach, w niskich chatach wiejskich i dalej, w ludowych kamienicach uciszonych miast �pi� ludzie zmordowani dniem. Bezbronny t�um. �atwa zdobycz. Kt� �pi snem sprawiedliwego? D�onie, kt�re jeszcze przed chwil� chciwie si�ga�y po rozpust� i zysk, dygoc� teraz niespokojnie, jak p�omie� przygnieciony popio�em. Nagie cia�a dysz� gor�czkowo. Zwarte usta skry�y k�amstwa i kusz�ce podszepty, powieki zamkn�y pope�nione i przysz�e zbrodnie. Gdzie� s� mury mierzone trzcin� z�ot�? Wiatr szarpn�� otwartym oknem. Okiennica uderzy�a o szyb�. Chlusn�� deszcz. Ale proboszcz nie poruszy� si�. Jego oczy szeroko rozwarte zdawa�y si� przebija� ciemno��. Dr��� j� a� do przepastnego dna. Zwyci�aj� przestrze�. Czas stan��. I przez sekund�, kt�ra trwa wieki, wydaje si� kl�cz�cemu, �e widzi wszystko, co dzieje si� na �wiecie a� po jego najodleglejsze kra�ce. Straszliwa chwila. To jest tak, jakby jaka� zas�ona spad�a rozci�ta nagle niewidzialn� r�k�, ukazuj�c gro�n� wizj�. Oto ziemia niezmiernie ogromna, a jednocze�nie tak drobna, i� mo�na j� ramieniem opasa�, le�y nieruchoma, �ci�ta cisz�: bezkresna, ruda pustynia, obszary zje�one czarnymi kamieniami, zastyg�e wody, lasy skamienia�e, miasta puste jak szkielety, a nad tym niesko�czonym cmentarzyskiem niebo niskie i miedziane. Niebo, kt�rego ci�ar przygniata serca �pi�cych. Ludzie! Wida� ich cia�a pokotem rzucone na zesch�� ziemi�, jedno przy drugim, nagie i sine, niby niesko�czony szereg umar�ych. I nagle, jakby na jeden wielki g�os rozcinaj�cy milczenie od wschodu do zachodu i od p�nocy na po�udnie, budz� si� wszyscy. Ale nikt nie zrywa si� i nie �pieszy pos�usznie ku wezwaniu. �adne wo�anie mu nie odpowiada. �aden szept ani ruch nie targn� niewzruszonym spokojem. Piersi le��cych uderzone niebem zamar�y. To tylko ich oczy szeroko rozwarte oddychaj� �mierteln� trwog�. Przera�eniem nie pozostawiaj�cym miejsca dla nadziei. - Jestem z wami! - szepce ksi�dz Sieche�. Bo czy� nie p�ta go niemoc ta sama, kt�ra wszystkim na ziemi ka�e w tej chwili kona�, lecz nie pozwala umrze�? Oto r�wno��, o kt�rej ludzie nie chc� wiedzie�. Bogactwo staje si� podobne �achmanom �ebraka, w�adza kruszy si� w pora�onych d�oniach i jak pr�chno przesypuje przez palce. Ale gdy ranek przywr�ci ziemi jej kusz�cy kszta�t, kt� z �ywych wyrzeknie si� dobrowolnie z�udnych przywilej�w? Kiedy� wybije godzina sprawiedliwo�ci dla krzywdzonych i poni�anych? Tyle doko�a chciwo�ci, okrucie�stw, tyle k�amstw i jadu nienawi�ci i pogardy, i� zdaje si�, �e nic nie zdo�a zasklepi� krwawi�cych ran. C� mo�e zmieni� si�? Tu cho�by, na tym drobnym skrawku sedelnickiej ziemi. Dziedzic sedelnicki nie zrzeknie si� bez przymusu swoich rozleg�ych p�l i las�w, jak drapie�ne kleszcze opasuj�cych doko�a n�dzne ch�opskie zagrody. Grzegorz Litowka nie porzuci str�czycielstwa. Zab��kanej w dalekim mie�cie Oldze Kukisz�w �aden g�os nie podszepnie powrotu do rodzic�w. M�ody Burak, kiedy wyjdzie z wi�zienia, znowu zacznie kra��. Kierownik poczty nie z�agodzi serdeczniejszym s�owem cierpie� umieraj�cej �ony. Fiodor Dubrowski, nienasycony swoj� m�odo�ci�, z lekkim sercem porzuci po miesi�cu ka�d� dziewczyn�. Ile� ich jeszcze przyjdzie p�acz�cych na niego, jak przedtem przychodzi�y z �alami na Siemiona? A Siemion, kt�remu ju� tak niewiele chwil pozosta�o do �ycia... A Micha�... Proboszcz zaciska d�onie. G�ste krople potu zwil�aj� mu skronie. - Najlichszym z lichych jestem, Panie. Tamci nie znaj� Ci�, dlatego b��dz�. Ale mnie ukaza�e� si�, jak wicher wstrz�sn��e� mn�... Da�e� wszystko. A c� ja daj�? Jak�e n�dzny jest plon minionych lat! C� uczyni� dla ludzi, kt�rych mu powierzono? Nigdy nie umia� znale�� drogi do cz�owieka. A za to jak cz�sto i w jak wielu okoliczno�ciach czu� si� intruzem. Tak rzadko udawa�o mu si� prze�ama� bolesny i upokarzaj�cy mur, kt�ry odgradza� go od ludzi wtedy w�a�nie, gdy chcia� im siebie ofiarowa�. A je�li, zdarza�o si�, odnajdywa� porozumienie, czy� by�o ono czym� wi�cej ni� przelotnym b�yskiem ukazuj�cym zaledwie w mglistym oddaleniu, jak ogromne musi by� szcz�cie, gdy zbudzi si� zb��kan� dusz� z letargu i oczyszczon� postawi przed Panem. Prze�y� kilka takich ol�nie�