Strona główna

Nie potrzebowa� dalej m�wi�. Domy�li�a si� ca�ej historii. Jasne teraz by�o, sk�d znalaz�y si� pieni�dze na ten dom, sklep i ziemi�. Ale c�? Nie by�o to �adn� niespodziank�. Zdziwi�a si� tylko, �e j� niczym ta wiadomo�� nie poruszy�a. W�a�ciwie powinna by si� cieszy� strachem i niepewno�ci� Litowki. Nie czu�a jednak niczego, co by cho� za u�amek rado�ci mog�o uchodzi�. By�a znu�ona, to wszystko. Znu�ona zm�czeniem fizycznym, zwierz�cym, wyprutym z jakichkolwiek uczu�, ch�ci, po��da�. Ostatnio coraz cz�ciej wpada�a w taki nastr�j. Nie chcia�a go. Ale nie chcia�a w�wczas tylko, gdy by� poza ni�. W nim nie istnia�o tak lub nie. Czasem, gdy budzi�a si� w �rodku nocy przy boku przygodnego kochanka, ogarnia�o j� przera�enie, tak nagle jasnym si� dla niej stawa�o, i� w chwili zdawa�oby si� wykluczaj�cej samotno�� by�a w rzeczywisto�ci nie do wyra�enia samotna. Samotna samotno�ci� najokrutniejsz�, kt�r� ka�dy cz�owiek musi raz prze�y�, cho�by to mia�o na niego spa�� dopiero w godzinie �mierci. �Ale czy� istnieje w �yciu cz�owieka cokolwiek niezwyk�ego - my�la�a nieraz - co by jednocze�nie nie zbli�a�o ku �mierci? Przy pewnym nat�eniu uczu�, lub przy zamieraniu ich zbyt bezwzgl�dnym, zawsze �mier� zagl�da nam w oczy�. Przemkn�o jej przez g�ow� szybkie wspomnienie: przed bardzo wielu latami prze�y�a to odkrycie po raz pierwszy. Nie zd��y�a cofn�� si�. Zanim zda�a sobie spraw� z czasu i z miejsca tej chwili, ujrza�a mroczny korytarz, kt�rym bieg�a na d�wi�k dzwonka, drzwi otwierane, nag�e rozwidnienie si�, a na schodach w pe�nym �wietle padaj�cym z okna na p�pi�trze posta� m�odego legionisty. Jednocze�nie przypomnia�a sobie, �e w kilka tygodni p�niej m�wi�a patrz�c w oczy Paw�a Siechenia: �Kiedy zobaczy�am ci� wtedy po raz pierwszy, sta�o si� ze mn� co�, czego jeszcze nigdy nie prze�y�am. Zanim spyta�e� si�, czy tu mieszkaj� pa�stwo Podhaliczowie, patrzy�e� na mnie chwil�, pami�tasz? To trwa�o bardzo kr�tko, ale mnie si� wyda�o niesko�czenie d�ugo. Nie zd��y�am nawet dobrze ci si� przyjrze�. Spostrzeg�am tylko, �e jeste� bardzo blady i masz smutne oczy. Tylko tyle. Ale w ci�gu tej sekundy, zanim us�ysza�am tw�j g�os, wyda�o mi si�, �e umieram. Nie, nie! - zaprzeczy�a szybko widz�c pytanie w jego spojrzeniu. - To nie by�o bolesne uczucie. Radosne te� nie... - doda�a po chwili. - Tego w og�le nie da si� nazwa�. I jeszcze raz tamtego dnia prze�y�a owo uczucie zamierania, gdy zdaje si�, �e dawne �ycie uciek�o, a nowe nie zd��y�o jeszcze nadej��. By�o to wieczorem, na chwil� przed za�ni�ciem. Z kr�tkiej rozmowy wiele dowiedzia�a si� o nowym lokatorze swoich opiekun�w. Przydzielono mu u nich kwater�. By� porucznikiem drugiej brygady. Niedawno, podczas walk w Karpatach, zosta� ci�ko ranny, otrzyma� postrza� w lewe p�uco. W�a�nie wczoraj opu�ci� szpital, lecz do ca�kowitego wyzdrowienia by�o mu jeszcze daleko, nie wiedzia� nawet, kiedy b�dzie m�g� wr�ci� na front... Gdy le�a�a w ciemno�ciach z zamkni�tymi oczami, s�ysza�a za �cian� kroki porucznika. Nagle ucich�y. I wtedy, ale jakby we �nie i dlatego silniej jeszcze, prze�y�a uczucie podobne do tego, kt�re j� przenikn�o w po�udnie stoj�c� w otwartych drzwiach. Maj�c oczy pe�ne tych wspomnie�, nie czu�a, �e od kilku minut Litowka na ni� patrzy. Z pocz�tku, chc�c sprawdzi� wra�enie swoich s��w, rzuci� na Ann� wzrok kr�tki i podejrzliwy. Ale gdy nie zauwa�y� w zarysie jej lekko pochylonej postaci �adnej gwa�towniejszej zmiany, uspokoi� si�. �Uwierzy�a� - przemkn�o mu przez g�ow�. Tym lepiej. Je�li na staro�� zaczyna�a podobnie g�upie�, dlaczego nie mia�by dalej m�wi�? Korci�o go, aby podzieli� si� z Ann� swymi obawami w zwi�zku z osob� Nawrockiego. Co znaczy� jego �miech? A te pytania tak lekko, niewinnie na poz�r, bez �adnej zdawa�oby si� ukrytej intencji rzucane? A to �musi pan milcze�?� Nie, to niemo�liwe - wyda�o si� Litowce - aby Nawrocki m�g� si� czegokolwiek domy�la�. Sk�d? Jakim sposobem m�g�by wpa�� na trop tych starych, przebrzmia�ych historii? Udawa�, �e wie, o tak! to co innego, udawanie i wygrywanie na tym to sta�a policyjna metoda. Zapl�ta� upatrzon� ofiar� w sie� pyta�, domy�lnik�w, niespodziewanych skojarze�, aby p�niej w odpowiedniej chwili jednym rzutem zacisn�� p�tl�. �Ale to nie ze mn�! - u�miechn�� si� do nieobecnego wroga - ze mn� nie p�jdzie tak �atwo. Jeszcze nie zna mnie�. W tej samej jednak chwili zda� sobie spraw�, �e je�li jest ju� mowa o walce pomi�dzy nim a Nawrockim, to przecie� pierwsze w niej kroki przynios�y niew�tpliwy triumf posterunkowemu. To on przez ca�y czas g�rowa� spokojem, on umkn�� w por� z do�� �liskiego dla siebie terenu, jemu uda�o si� z kolei uchwyci� inicjatyw� w swoje r�ce i najzaczepniejsze wypady przemyci� pod mask� niefrasobliwego i przyjaznego u�miechu. Wspomniawszy swoje zachowanie, zw�aszcza chwil�, w kt�rej tak nieopatrznie pozwoli� sobie wyskoczy� ze sk�ry, Litowka znowu si� zaniepokoi�. Zrozumia�, �e dop�ki jakim� umiej�tnym posuni�ciem nie zaskoczy z kolei Nawrockiego, dop�ty ta pierwsza pora�ka ze zjadliw� natarczywo�ci� wciska� si� b�dzie w ka�d� rozmow� z posterunkowym, w ka�d� my�l o nim. Zawsze b�dzie ju� stron� skazan� na bronienie si�, wymykanie i kluczenie. A czy� nie tego chcia� Nawrocki? Czy nie t�dy wiedzie droga do ostatecznego zapl�tania si� i uwik�ania? Bezsilny gniew chwyci� Litowk�. Och, gdyby m�g� przychwyci� tego szczeniaka, gagatka z �adn� buzi� i delikatnymi �apkami, wzi�� go w swoje obroty i rozprawi� si� po swojemu, raz na zawsze. Ba! tylko jak si� do tego zabra�? W du�ym mie�cie wiedzia�by, co robi�. Tam wystarczy�aby nocna godzina, pusta ulica. Ale tu, gdzie wszystkie zdarzenia wyp�ywaj� na wierzch jak wzd�te trupy wyparte wirami z dna rzeki? Zamy�li� si�. A mo�e... taka noc jak dzisiaj, wiatr... mo�e Anna? Uderzony niespodziewanym pomys�em, spojrza� na ni�. Siedzia�a przed lustrem ci�gle odwr�cona plecami, w taki jednak spos�b przechyli�a g�ow�, i� nie ruszaj�c si� m�g� ze swego miejsca dojrze� profil. Wyra�nie rysowa� si� na tle rozstawionego pod �cian� parawanu, tylko �wiat�o lampy padaj�c z boku poszerza�o cokolwiek lini� policzka. Dzi�ki temu na pierwszy rzut oka twarz Anny wydawa�a si� obrz�kni�ta. Litowce zamar�y s�owa, kt�re mia� na ko�cu j�zyka. Uczu� w spos�b nieokre�lony, �e powinien natychmiast odwr�ci� g�ow�. Jednak nie m�g� oderwa� oczu od siedz�cej. Mia� wra�enie, �e ulega niezrozumia�emu nakazowi, r�wnie ohydnemu i przera�aj�cemu, jak obraz, kt�ry go natarczywie poci�ga�. Musia� patrzy�. Twarz Anny, nienaturalnie nabrzmia�a i blada, robi�a wra�enie umar�ej. A przecie� �y�a. �y�a w bezsilnym opadni�ciu dolnej wargi, w oku jakby o�lep�ym, w t�pym skurczu mi�ni, kt�rych napi�cie sparali�owa�o Litowce oddech. Widzia� w swoim �yciu wiele twarzy �ci�tych nienawi�ci�, ale w �adn� z nich nienawi�� nie wessa�a si� pi�tnem tak szczeg�lnym, jak w t�, kt�r� mia� przed sob�. Przed wielu laty na froncie zobaczy� pewnego dnia ludzi zatrutych gazami. Noc� roz�wietlon� dalekimi b�yskami, w�r�d z�owrogiej ciszy zbierano ich z pola. Na ziemi szarej, jakby przysypanej popio�em, wt�oczone w leje i wyrwy le�a�y nieruchome, dziwacznie pokurczone cia�a o twarzach - gdy je o�wietlono - straszliwie zmienionych, zsinia�ych, zastyg�ych w nat�onym grymasie. Twarz Anny zdawa�a si� r�wnie� ulec zatruciu. By�a w niej ta sama upiorno��, co w tamtych ludziach z okop�w: zamazanie granic pomi�dzy nienawi�ci�, strachem i cierpieniem, wzajemne przenikni�cie tych wszystkich uczu�, milcz�cy osad, ch��d. Ciszy w pokoju �aden szelest nie m�ci�. To tylko doko�a, g�r� i bokami, wiatr bi� z niezmienn� zaciek�o�ci�, gwa�towne i czarne przyp�ywy napiera�y na �ciany. Jak ma�y i w�t�y wyda� si� nagle Litowce dom! Jeszcze jedno silniejsze uderzenie i niby okr�t zerwany z kotwicy zawiruje kruch� �upink� w�r�d sprzecznych pr�d�w, aby na o�lep zanurzy� si� w burzliwy odm�t. Kto zatrzyma jego bieg? Wtem co� mi�kkiego otar�o mu si� o nogi. To Makarek. Kopn�� go podra�niony Anna nie s�ysza�a skrzypni�cia drzwi. Mimo kilku godzin snu czu�a teraz wi�ksze znu�enie ni� z rana po �le przespanej nocy. Obudzi�a si� o wczesnym zmierzchu. Z pocz�tku, zaskoczona pe�nym, porywistym szumem wiatru, ujrzawszy w g��bi za oknem zarys p�ota i drzewo o czarnych, gn�cych si� ga��ziach, nie mog�a zorientowa� si�, gdzie si� znajduje. Nie zd��y�a si� jeszcze przyzwyczai� do tej du�ej, obcej izby tak r�nej od pokoju, kt�ry ostatnio zamieszkiwa�a. Gdy o podobnej godzinie budzi�a si� w Warszawie, widzia�a przez zm�tnia�� szyb� �a�o�nie obwis�� rynn�, dalej obdrapan� �cian� pe�n� jakich� niepotrzebnych gzyms�w i ozd�b, w�t�ych balkonik�w i okien przybranych wiotkimi firankami, jeszcze wy�ej czarny, wilgotny, g�sto po�atany dach, sm�tne dymniki uwik�ane w paj�czynowe nitki drut�w radiowych, a nad tym wszystkim doskonale zharmonizowany z ca�o�ci�, w bezruchu zastyg�y, jakby ze starej ilustracji wyci�ty p�at nieba. Gdy nadchodzi� przedwczesny zmierzch brzydkich dni, a drobny deszczyk zacina� z ukosa, w�wczas dymniki szamota�y si� apatycznie, potem z rosn�cym mrokiem zapada� ospa�y spok�j, tylko wiatr uwi�ziony pomi�dzy murami be�kota� ptrzyt�umionym oddechem. Tak w ci�gu wielu miesi�cy z�y�a si� z tym obrazem, �e nim zd��y�a teraz podnie�� powieki, by�a pewna, �e taki w�a�nie widok narzuci si� jej oczom. Pomy�la�a, �e b�dzie musia�a zaraz ubra� si� i wyj�� na ulic�. Zacz�a si� nawet zastanawia�, czy nie powinna zmieni� dzielnicy. Mo�e jeszcze raz spr�bowa� �r�dmie�cia? Mo�e... Westchn�a ci�ko. Gdyby� mo�na by�o schroni� si� przed tym wszystkim w sen d�ugi i twardy! Ale kiedy po chwili zda�a sobie spraw�, �e nie jest ju� w Warszawie - nie odczu�a ulgi. Dochodzi�a pi�ta. Za godzin� - obliczy�a szybko - powinien przyj�� kierownik poczty. Znowu b�dzie kl�� dogorywaj�c� �on�... Usiad�a na ��ku, wsun�a stopy w rozdeptane pantofle. W pokoju by�o zimno, powietrze przesi�kni�te wilgoci� czyni�o ch��d ob�lizg�ym i lepkim. Dr��c narzuci�a szlafrok, pami�taj�cy jeszcze lepsze czasy, i podesz�a do toalety. Spojrzawszy w lustro wzdrygn�a si�. Nie mog�a patrze� na siebie bez wstr�tu i przestrachu. Ostatnich kilka lat zmieni�o j� zupe�nie. Czasami mia�a wra�enie, �e ka�dy dzie�, ka�da noc posuwaj� naprz�d dzie�o zniszczenia. Nieraz, budz�c si� z rana, zrywa�a si� po�piesznie z ��ka i jeszcze oczy maj�c zaklejone od snu bieg�a do lustra. Staro��, nie, to nie o ni� chodzi�o. Niedawno przekroczy�a wprawdzie czterdziestk�, ale nie wygl�da�a na wi�cej lat. Zmienia� si� tylko wyraz jej twarzy. Zarys policzk�w niegdy� tak delikatny uleg� trywialnemu zniekszta�ceniu, usta uk�ada�y si� w przykry, wyuzdany grymas, oczy straci�y wilgotny, mi�kki po�ysk. Anna czu�a, �e mo�e teraz poci�ga� tylko natury chore i instynkty znieprawione. Ruchy, g�os, spojrzenia, wszystko w niej obiecywa�o rozpust�. Ile te� razy w oczach zaczepionych m�czyzn wyczyta�a nietajony odruch niech�ci i pogardy. Ile brutalnych s��w uderzy�o j� po twarzy. Brali j� ci, kt�rych twarze by�y napi�tnowane tymi samymi znakami, co i ona. P�ka�y wobec niej wszelkie hamulce, opada�y maski, rwa�a si� w strz�py uk�adno��, brudny k��b ciemnych po��da� wycieka� z obna�onych cia�, jak ropa p�yn�ca z odkrytej rany, opl�tywa� j� swymi mackami, ch�on�� i ssa�. Czasami przecie� znajdowa�a nieomal zadowolenie w tym ca�kowitym i ostatecznym upadku. Czeg� mo�e od �ycia ��da� kobieta, od kt�rej nikt pr�cz kr�tkiej, n�dznie op�aconej chwili rozkoszy niczego nie ��da�? Nic si� ju� sta� nie mo�e. Zanurzy� si� wi�c w t� otch�a�, dosi�gn�� samego dna... Z pewno�ci� t� w�a�nie zgod� na wszystko wyczyta� w jej oczach Litowka, gdy bawi�c przed tygodniem w Warszawie spotka� Ann� na ulicy. Zdziwi�a si�, �e j� pozna�. Nie widzieli si� bowiem od dziesi�ciu przynajmniej lat. Stare dzieje ich ��czy�y. Anna �y�a w�wczas z Morawcem, stawiaj�cym pierwsze dopiero kroki na terenie stolicy. Roman by� m�odszy od niej, mia� dwadzie�cia kilka lat, podoba� si� jej. Poci�ga� zuchwa�o�ci�, mocnym cia�em, energi� i tym nieuchwytnym b�yskiem w oczach, kt�ry raz wydawa� si� cierpieniem, a kiedy indziej okrucie�stwem. Niewiele wiedzia�a o jego przesz�o�ci, prawdopodobnie burzliwej. Nie zwierza� si�. B�d�c szczerym, umia� jednocze�nie by� skrytym. Czym obecnie zajmowa� si� - to oczywi�cie wiedzia�a. Ale to jej nie przeszkadza�o. Wierzy�a, �e nie potknie si�. Pieni�dzy mia� zawsze pod dostatkiem. Mia�a wi�c spok�j, nie potrzebowa�a chodzi� po ulicy. W tym w�a�nie czasie zacz�� organizowa� pierwsz� swoj� band�. Pewnego dnia przyprowadzi� nowego kompana. By� to Litowka. Przez kilka miesi�cy chodzili na roboty razem i z kilku jeszcze innymi. Wkr�tce jednak sko�czy�o si� to wszystko. Po jakiej� grubszej, krwawo zako�czonej historii, banda Morawca rozpad�a si�. Paru ch�opc�w wpad�o, dostali po kilkana�cie lat ci�kiego wi�zienia. O Romanie s�uch przepad�, znikn�� r�wnie� Litowka. Spotka�a go teraz dopiero. Dowiedzia�a si�, �e Morawca od lat ju� nie widzia� i w og�le od dawna, zaraz po tamtej awanturze, sko�czy� z podobnymi sprawami. Nie mia� ochoty - wyzna� - pow�drowa� na szubienic� albo zgin�� w wi�zieniu. Nie ka�dy ma szcz�cie Morawca. Zreszt� i jego szcz�cie mo�e pewnego pi�knego dnia prysn�� jak �upinka. Osiedli� si� wi�c na kresach wschodnich. Za pieni�dze, kt�re mu przypad�y z podzia�u, wybudowa� domek i urz�dzi� sklep z wyszynkiem. Zadowolony by� ze spotkania. Zaproponowa� kolacj�. Wst�pili razem do baru. Ci�gle opowiada� o sobie. Ale Anna wiedzia�a, �e szybko zda� sobie spraw� z sytuacji, w jakiej si� znajdowa�a. Nie potrzebowa� pyta�. By�a ubrana �le, z tandetn� jaskrawo�ci�, wygl�da�a niezdrowo; chciwie, cho� stara�a si� panowa� nad ruchami, rzuci�a si� na gor�ce jedzenie. Gdy zaproponowa� jej wyjazd do Sedelnik w wiadomym celu, zgodzi�a si� bez wahania. Nie mia�a nic do stracenia. W Warszawie czeka� j� tylko g��d, a w niedalekiej przysz�o�ci szpital lub �ebranina pod ko�cio�em. Ludzie? Uwa�a�a, �e wsz�dzie s� ci sami, jednakowo �li. Wola�a wi�c o tym nie my�le�, cieszy� si� raczej, �e znajdzie si� na wsi. W pewnym momencie, gdy wyobrazi�a sobie pola i lasy, krajobraz od tylu lat nie widziany, od�y�y w niej bolesnym szarpni�ciem najdawniejsze, rzadko budz�ce si� wspomnienia. Wychyn�� z mroku czasu dzie� wycieczki za miasto: niebo pogodne, zapach ja�min�w, droga ocieniona roz�o�ystymi kasztanami, ujadanie ps�w... Ale zanim po�r�d tych migawkowych obraz�w zd��y�a zarysowa� si� �miej�ca twarz Paw�a Siechenia, Anna wsta�a szybko i spyta�a Litowk�: zata�czymy? W jego ci�kich ramionach, pod gor�cym, w�dk� przepojonym oddechem, znik�y oczy i usta, kt�rych wola�a z odleg�o�ci lat nie wywo�ywa�. Zabawili w lokalu do p�nego wieczora. Potem, po nocy, kt�ra da�a Annie przedsmak tego, co j� czeka w Sedelnikach, wyjechali. Wie� powita�a j� wichur� i deszczem