Strona główna

Anna nie s�ysza�a skrzypni�cia drzwi. Mimo kilku godzin snu czu�a teraz wi�ksze znu�enie ni� z rana po �le przespanej nocy. Obudzi�a si� o wczesnym zmierzchu. Z pocz�tku, zaskoczona pe�nym, porywistym szumem wiatru, ujrzawszy w g��bi za oknem zarys p�ota i drzewo o czarnych, gn�cych si� ga��ziach, nie mog�a zorientowa� si�, gdzie si� znajduje. Nie zd��y�a si� jeszcze przyzwyczai� do tej du�ej, obcej izby tak r�nej od pokoju, kt�ry ostatnio zamieszkiwa�a. Gdy o podobnej godzinie budzi�a si� w Warszawie, widzia�a przez zm�tnia�� szyb� �a�o�nie obwis�� rynn�, dalej obdrapan� �cian� pe�n� jakich� niepotrzebnych gzyms�w i ozd�b, w�t�ych balkonik�w i okien przybranych wiotkimi firankami, jeszcze wy�ej czarny, wilgotny, g�sto po�atany dach, sm�tne dymniki uwik�ane w paj�czynowe nitki drut�w radiowych, a nad tym wszystkim doskonale zharmonizowany z ca�o�ci�, w bezruchu zastyg�y, jakby ze starej ilustracji wyci�ty p�at nieba. Gdy nadchodzi� przedwczesny zmierzch brzydkich dni, a drobny deszczyk zacina� z ukosa, w�wczas dymniki szamota�y si� apatycznie, potem z rosn�cym mrokiem zapada� ospa�y spok�j, tylko wiatr uwi�ziony pomi�dzy murami be�kota� ptrzyt�umionym oddechem. Tak w ci�gu wielu miesi�cy z�y�a si� z tym obrazem, �e nim zd��y�a teraz podnie�� powieki, by�a pewna, �e taki w�a�nie widok narzuci si� jej oczom. Pomy�la�a, �e b�dzie musia�a zaraz ubra� si� i wyj�� na ulic�. Zacz�a si� nawet zastanawia�, czy nie powinna zmieni� dzielnicy. Mo�e jeszcze raz spr�bowa� �r�dmie�cia? Mo�e... Westchn�a ci�ko. Gdyby� mo�na by�o schroni� si� przed tym wszystkim w sen d�ugi i twardy! Ale kiedy po chwili zda�a sobie spraw�, �e nie jest ju� w Warszawie - nie odczu�a ulgi. Dochodzi�a pi�ta. Za godzin� - obliczy�a szybko - powinien przyj�� kierownik poczty. Znowu b�dzie kl�� dogorywaj�c� �on�... Usiad�a na ��ku, wsun�a stopy w rozdeptane pantofle. W pokoju by�o zimno, powietrze przesi�kni�te wilgoci� czyni�o ch��d ob�lizg�ym i lepkim. Dr��c narzuci�a szlafrok, pami�taj�cy jeszcze lepsze czasy, i podesz�a do toalety. Spojrzawszy w lustro wzdrygn�a si�. Nie mog�a patrze� na siebie bez wstr�tu i przestrachu. Ostatnich kilka lat zmieni�o j� zupe�nie. Czasami mia�a wra�enie, �e ka�dy dzie�, ka�da noc posuwaj� naprz�d dzie�o zniszczenia. Nieraz, budz�c si� z rana, zrywa�a si� po�piesznie z ��ka i jeszcze oczy maj�c zaklejone od snu bieg�a do lustra. Staro��, nie, to nie o ni� chodzi�o. Niedawno przekroczy�a wprawdzie czterdziestk�, ale nie wygl�da�a na wi�cej lat. Zmienia� si� tylko wyraz jej twarzy. Zarys policzk�w niegdy� tak delikatny uleg� trywialnemu zniekszta�ceniu, usta uk�ada�y si� w przykry, wyuzdany grymas, oczy straci�y wilgotny, mi�kki po�ysk. Anna czu�a, �e mo�e teraz poci�ga� tylko natury chore i instynkty znieprawione. Ruchy, g�os, spojrzenia, wszystko w niej obiecywa�o rozpust�. Ile te� razy w oczach zaczepionych m�czyzn wyczyta�a nietajony odruch niech�ci i pogardy. Ile brutalnych s��w uderzy�o j� po twarzy. Brali j� ci, kt�rych twarze by�y napi�tnowane tymi samymi znakami, co i ona. P�ka�y wobec niej wszelkie hamulce, opada�y maski, rwa�a si� w strz�py uk�adno��, brudny k��b ciemnych po��da� wycieka� z obna�onych cia�, jak ropa p�yn�ca z odkrytej rany, opl�tywa� j� swymi mackami, ch�on�� i ssa�. Czasami przecie� znajdowa�a nieomal zadowolenie w tym ca�kowitym i ostatecznym upadku. Czeg� mo�e od �ycia ��da� kobieta, od kt�rej nikt pr�cz kr�tkiej, n�dznie op�aconej chwili rozkoszy niczego nie ��da�? Nic si� ju� sta� nie mo�e. Zanurzy� si� wi�c w t� otch�a�, dosi�gn�� samego dna... Z pewno�ci� t� w�a�nie zgod� na wszystko wyczyta� w jej oczach Litowka, gdy bawi�c przed tygodniem w Warszawie spotka� Ann� na ulicy. Zdziwi�a si�, �e j� pozna�. Nie widzieli si� bowiem od dziesi�ciu przynajmniej lat. Stare dzieje ich ��czy�y. Anna �y�a w�wczas z Morawcem, stawiaj�cym pierwsze dopiero kroki na terenie stolicy. Roman by� m�odszy od niej, mia� dwadzie�cia kilka lat, podoba� si� jej. Poci�ga� zuchwa�o�ci�, mocnym cia�em, energi� i tym nieuchwytnym b�yskiem w oczach, kt�ry raz wydawa� si� cierpieniem, a kiedy indziej okrucie�stwem. Niewiele wiedzia�a o jego przesz�o�ci, prawdopodobnie burzliwej. Nie zwierza� si�. B�d�c szczerym, umia� jednocze�nie by� skrytym. Czym obecnie zajmowa� si� - to oczywi�cie wiedzia�a. Ale to jej nie przeszkadza�o. Wierzy�a, �e nie potknie si�. Pieni�dzy mia� zawsze pod dostatkiem. Mia�a wi�c spok�j, nie potrzebowa�a chodzi� po ulicy. W tym w�a�nie czasie zacz�� organizowa� pierwsz� swoj� band�. Pewnego dnia przyprowadzi� nowego kompana. By� to Litowka. Przez kilka miesi�cy chodzili na roboty razem i z kilku jeszcze innymi. Wkr�tce jednak sko�czy�o si� to wszystko. Po jakiej� grubszej, krwawo zako�czonej historii, banda Morawca rozpad�a si�. Paru ch�opc�w wpad�o, dostali po kilkana�cie lat ci�kiego wi�zienia. O Romanie s�uch przepad�, znikn�� r�wnie� Litowka. Spotka�a go teraz dopiero. Dowiedzia�a si�, �e Morawca od lat ju� nie widzia� i w og�le od dawna, zaraz po tamtej awanturze, sko�czy� z podobnymi sprawami. Nie mia� ochoty - wyzna� - pow�drowa� na szubienic� albo zgin�� w wi�zieniu. Nie ka�dy ma szcz�cie Morawca. Zreszt� i jego szcz�cie mo�e pewnego pi�knego dnia prysn�� jak �upinka. Osiedli� si� wi�c na kresach wschodnich. Za pieni�dze, kt�re mu przypad�y z podzia�u, wybudowa� domek i urz�dzi� sklep z wyszynkiem. Zadowolony by� ze spotkania. Zaproponowa� kolacj�. Wst�pili razem do baru. Ci�gle opowiada� o sobie. Ale Anna wiedzia�a, �e szybko zda� sobie spraw� z sytuacji, w jakiej si� znajdowa�a. Nie potrzebowa� pyta�. By�a ubrana �le, z tandetn� jaskrawo�ci�, wygl�da�a niezdrowo; chciwie, cho� stara�a si� panowa� nad ruchami, rzuci�a si� na gor�ce jedzenie. Gdy zaproponowa� jej wyjazd do Sedelnik w wiadomym celu, zgodzi�a si� bez wahania. Nie mia�a nic do stracenia. W Warszawie czeka� j� tylko g��d, a w niedalekiej przysz�o�ci szpital lub �ebranina pod ko�cio�em. Ludzie? Uwa�a�a, �e wsz�dzie s� ci sami, jednakowo �li. Wola�a wi�c o tym nie my�le�, cieszy� si� raczej, �e znajdzie si� na wsi. W pewnym momencie, gdy wyobrazi�a sobie pola i lasy, krajobraz od tylu lat nie widziany, od�y�y w niej bolesnym szarpni�ciem najdawniejsze, rzadko budz�ce si� wspomnienia. Wychyn�� z mroku czasu dzie� wycieczki za miasto: niebo pogodne, zapach ja�min�w, droga ocieniona roz�o�ystymi kasztanami, ujadanie ps�w... Ale zanim po�r�d tych migawkowych obraz�w zd��y�a zarysowa� si� �miej�ca twarz Paw�a Siechenia, Anna wsta�a szybko i spyta�a Litowk�: zata�czymy? W jego ci�kich ramionach, pod gor�cym, w�dk� przepojonym oddechem, znik�y oczy i usta, kt�rych wola�a z odleg�o�ci lat nie wywo�ywa�. Zabawili w lokalu do p�nego wieczora. Potem, po nocy, kt�ra da�a Annie przedsmak tego, co j� czeka w Sedelnikach, wyjechali. Wie� powita�a j� wichur� i deszczem Odp�dza� pokus� snu, podobnie jak �miertelnie znu�ony w�drowiec prze�amuje senno�� w obliczu niebezpiecze�stwa. C� z tego, �e cia�o omdlewa ze zm�czenia, g�owa ci��y, a powieki same bezsilnie opadaj�? Trzeba wiedzie�, kiedy mo�na, kiedy wolno spa�. Pozornie tak �atwo jest wymkn�� si� nieprzyjacielowi. Zdawa�oby si�: mo�na go zwie��, zmyli� �lad. Pomi�dzy wieczorem a najbli�szym rankiem jaki� rozleg�y le�y czas! Ka�dy krok u pocz�tku wyznacza inn� drog�. Tysi�c �cie�ek biegnie w g��b nocy, nikn�cych, gdy �wit zedrze ciemno�ci. Ale na ka�dej wr�g jest przy nas, cierpliwie, krok za krokiem d���c po naszym tropie. Spojrze� mu prosto w oczy, nie zadr�e�, nie ugi�� si� przed jego zdobywcz� si��, to jedno mo�e ocali�. Ale jak wydrze� z siebie z�o, kt�re w nas czai si� zawsze wyczekuj�ce, zawsze gotowe do skoku? Jak pochwyci� wroga, kt�ry jest w naszej krwi i w naszych my�lach? Ksi�dz Sieche� kl�cza�, skrzy�owane ramiona wspar�szy o niski sto�ek. Pochyli� g�ow�. Mia� wra�enie, jakby mu barki ogromny ci�ar przygni�t�. Gdy zapada noc taka, jak dzisiaj, bez granic, wydaje si�, �e z�o ca�ego �wiata �cieka w serce czuwaj�cego. Doko�a, na bezmiernych obszarach, w niskich chatach wiejskich i dalej, w ludowych kamienicach uciszonych miast �pi� ludzie zmordowani dniem. Bezbronny t�um. �atwa zdobycz. Kt� �pi snem sprawiedliwego? D�onie, kt�re jeszcze przed chwil� chciwie si�ga�y po rozpust� i zysk, dygoc� teraz niespokojnie, jak p�omie� przygnieciony popio�em. Nagie cia�a dysz� gor�czkowo. Zwarte usta skry�y k�amstwa i kusz�ce podszepty, powieki zamkn�y pope�nione i przysz�e zbrodnie. Gdzie� s� mury mierzone trzcin� z�ot�? Wiatr szarpn�� otwartym oknem. Okiennica uderzy�a o szyb�. Chlusn�� deszcz. Ale proboszcz nie poruszy� si�. Jego oczy szeroko rozwarte zdawa�y si� przebija� ciemno��. Dr��� j� a� do przepastnego dna. Zwyci�aj� przestrze�. Czas stan��. I przez sekund�, kt�ra trwa wieki, wydaje si� kl�cz�cemu, �e widzi wszystko, co dzieje si� na �wiecie a� po jego najodleglejsze kra�ce. Straszliwa chwila. To jest tak, jakby jaka� zas�ona spad�a rozci�ta nagle niewidzialn� r�k�, ukazuj�c gro�n� wizj�. Oto ziemia niezmiernie ogromna, a jednocze�nie tak drobna, i� mo�na j� ramieniem opasa�, le�y nieruchoma, �ci�ta cisz�: bezkresna, ruda pustynia, obszary zje�one czarnymi kamieniami, zastyg�e wody, lasy skamienia�e, miasta puste jak szkielety, a nad tym niesko�czonym cmentarzyskiem niebo niskie i miedziane. Niebo, kt�rego ci�ar przygniata serca �pi�cych. Ludzie! Wida� ich cia�a pokotem rzucone na zesch�� ziemi�, jedno przy drugim, nagie i sine, niby niesko�czony szereg umar�ych. I nagle, jakby na jeden wielki g�os rozcinaj�cy milczenie od wschodu do zachodu i od p�nocy na po�udnie, budz� si� wszyscy. Ale nikt nie zrywa si� i nie �pieszy pos�usznie ku wezwaniu. �adne wo�anie mu nie odpowiada. �aden szept ani ruch nie targn� niewzruszonym spokojem. Piersi le��cych uderzone niebem zamar�y. To tylko ich oczy szeroko rozwarte oddychaj� �mierteln� trwog�. Przera�eniem nie pozostawiaj�cym miejsca dla nadziei. - Jestem z wami! - szepce ksi�dz Sieche�. Bo czy� nie p�ta go niemoc ta sama, kt�ra wszystkim na ziemi ka�e w tej chwili kona�, lecz nie pozwala umrze�? Oto r�wno��, o kt�rej ludzie nie chc� wiedzie�. Bogactwo staje si� podobne �achmanom �ebraka, w�adza kruszy si� w pora�onych d�oniach i jak pr�chno przesypuje przez palce. Ale gdy ranek przywr�ci ziemi jej kusz�cy kszta�t, kt� z �ywych wyrzeknie si� dobrowolnie z�udnych przywilej�w? Kiedy� wybije godzina sprawiedliwo�ci dla krzywdzonych i poni�anych? Tyle doko�a chciwo�ci, okrucie�stw, tyle k�amstw i jadu nienawi�ci i pogardy, i� zdaje si�, �e nic nie zdo�a zasklepi� krwawi�cych ran. C� mo�e zmieni� si�? Tu cho�by, na tym drobnym skrawku sedelnickiej ziemi. Dziedzic sedelnicki nie zrzeknie si� bez przymusu swoich rozleg�ych p�l i las�w, jak drapie�ne kleszcze opasuj�cych doko�a n�dzne ch�opskie zagrody. Grzegorz Litowka nie porzuci str�czycielstwa. Zab��kanej w dalekim mie�cie Oldze Kukisz�w �aden g�os nie podszepnie powrotu do rodzic�w. M�ody Burak, kiedy wyjdzie z wi�zienia, znowu zacznie kra��. Kierownik poczty nie z�agodzi serdeczniejszym s�owem cierpie� umieraj�cej �ony. Fiodor Dubrowski, nienasycony swoj� m�odo�ci�, z lekkim sercem porzuci po miesi�cu ka�d� dziewczyn�. Ile� ich jeszcze przyjdzie p�acz�cych na niego, jak przedtem przychodzi�y z �alami na Siemiona? A Siemion, kt�remu ju� tak niewiele chwil pozosta�o do �ycia... A Micha�... Proboszcz zaciska d�onie. G�ste krople potu zwil�aj� mu skronie. - Najlichszym z lichych jestem, Panie. Tamci nie znaj� Ci�, dlatego b��dz�. Ale mnie ukaza�e� si�, jak wicher wstrz�sn��e� mn�... Da�e� wszystko. A c� ja daj�? Jak�e n�dzny jest plon minionych lat! C� uczyni� dla ludzi, kt�rych mu powierzono? Nigdy nie umia� znale�� drogi do cz�owieka. A za to jak cz�sto i w jak wielu okoliczno�ciach czu� si� intruzem. Tak rzadko udawa�o mu si� prze�ama� bolesny i upokarzaj�cy mur, kt�ry odgradza� go od ludzi wtedy w�a�nie, gdy chcia� im siebie ofiarowa�. A je�li, zdarza�o si�, odnajdywa� porozumienie, czy� by�o ono czym� wi�cej ni� przelotnym b�yskiem ukazuj�cym zaledwie w mglistym oddaleniu, jak ogromne musi by� szcz�cie, gdy zbudzi si� zb��kan� dusz� z letargu i oczyszczon� postawi przed Panem. Prze�y� kilka takich ol�nie�